“Klopt die kaart wel? Oost staat aan de verkeerde kant.” Het is de vraag die ik het vaakst krijg. Het antwoord is dat de kaart juist wél klopt — en dat het aan je gezichtspunt ligt.
Van boven of van onder
Op een landkaart kijk je van boven naar beneden. Je zweeft boven Nederland en kijkt omlaag: noord boven, oost rechts. Dat zit zo diep in ons dat we het niet eens meer als keuze zien.
Op een sterrenkaart doe je precies het omgekeerde. Je ligt op je rug in het gras en kijkt omhóóg. Draai een landkaart om en houd hem boven je hoofd, en je ziet wat er gebeurt: oost verschuift naar links.
Houd de poster boven je hoofd en draai je naar het noorden. Alles klopt.
Waarom dat niet anders kan
De hemel is een bol om ons heen en wij kijken hem van binnenuit. Elke kaart van de hemel is dus een projectie van de binnenkant van een koepel op een plat vlak. Precies zoals bij een wereldkaart kun je dat niet doen zonder iets te vervormen — en precies zoals bij een wereldkaart is de gekozen oplossing een afspraak.
Sterrenkundigen hebben die afspraak eeuwen geleden gemaakt, en hij is logisch zodra je hem eenmaal ziet: de kaart moet kloppen als je hem in de houding houdt waarin je de hemel bekijkt.
Wat dat betekent voor je poster
Hangt je sterrenkaart aan de muur, dan kijk je er recht tegenaan en klopt links-rechts niet met wat je buiten ziet. Dat geeft niet: de kaart is geen navigatiemiddel maar een herinnering. Wil je hem toch een keer nalopen, houd hem dan boven je hoofd.
En als iemand ooit zegt dat je kaart verkeerd om staat, weet je nu waarom hij dat denkt — en waarom het niet zo is.
Wil je zelf zo'n kaart maken? Dat kan hier, kosteloos.
Hoe kaartenmakers dit vroeger oplosten
Wie een oude hemelglobe bekijkt, ziet iets vreemds: de sterrenbeelden staan gespiegeld ten opzichte van hoe wij ze zien. Dat komt doordat je bij een globe van buitenaf naar de hemelbol kijkt, terwijl wij er vanaf de binnenkant in kijken. Sterrenkundigen noemden dat de godenblik — de hemel gezien vanaf de buitenkant.
Pas toen kaarten bedoeld raakten voor mensen die buiten stonden te kijken, draaide de afspraak om. Sindsdien geldt: een sterrenkaart tekent de hemel zoals hij boven je hoofd staat.
Waarom het zuiden onderaan hoort
Op een sterrenkaart van het noordelijk halfrond staat het noorden boven, want daar draait alles omheen: rond de Poolster. Het zuiden ligt onderaan, en oost en west staan dus links en rechts omgekeerd ten opzichte van een landkaart. Bekijk je een kaart vanaf het zuidelijk halfrond, dan gebeurt het omgekeerde en staat het zuiden boven.
Een proef die je vanavond kunt doen
Maak een kaart van vanavond, voor jouw plaats, met de sterrenbeeldlijnen aan. Loop naar buiten zodra het donker is, richt je gezicht naar het noorden en houd de poster boven je hoofd met de bovenkant van je af.
Zoek eerst de Grote Beer: zeven heldere sterren in de vorm van een steelpan. Trek de lijn van de twee voorste sterren door en je komt bij de Poolster. Vergelijk dat met wat je op papier ziet. Het klopt — en dat is precies het punt.
Wanneer het toch mis kan gaan
Er is één ding dat de kaart wél verkeerd kan maken, en dat is een fout tijdstip. De hemel draait vijftien graden per uur; een uur ernaast en de Grote Beer staat merkbaar gedraaid. Controleer daarom altijd de tijdzone voordat je afdrukt.
Zelf een kaart maken?
De sterrenkaart, de stadskaart en de routekaart zijn kosteloos te gebruiken. Wat je maakt is van jou — afdrukken, weggeven of verkopen mag allemaal.
Naar de sterrenkaart